1. Афв этиш тўғрисидаги илтимоснома қандай тартибда кўриб чиқилади?

Ўзбекистон Республикасида афв этишни амалга ошириш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ, афв этиш тўғрисидаги илтимосномани Комиссия томонидан кўриб чиқиш муддати у келиб тушган кундан бошлаб уч ойдан ошмаслиги керак.

Илтимоснома ижобий кўриб чиқилса, Комиссия Ўзбекистон Республикаси Президентига тегишли таклиф киритади.

Илтимоснома рад этилганда, ваколатли шуъба бир кун ичида:

• илтимоснома келиб тушган органга — илтимоснома берган шахсни хабардор қилиш учун;
• илтимосномани мустақил равишда юборган шахсга — бевосита хабар беради.

Жазони ижро этиш муассасаси маъмурияти рад этиш ҳақидаги маълумотни олганидан кейин кейинги кундан кечиктирмасдан маҳкумни имзо қўйдирган ҳолда хабардор қилиши шарт.

Муҳим: Афв этиш тўғрисидаги илтимосноманинг рад этилиши шахснинг қонунчиликда белгиланган тартибда кейинчалик яна илтимоснома бериш ҳуқуқини автоматик равишда бекор қилмайди.

2. Жиноят содир этганликда гумон қилинаётган шахс қанча вақт ушлаб турилиши мумкин?

Жиноят-процессуал кодексининг 226-моддасига кўра, ушлаб туриш муддати шахс амалда ушланган пайтдан, яъни унинг эркин ҳаракатланиш ҳуқуқи ҳақиқатда чекланган вақтдан бошлаб ҳисобланади.

Ушлаб туришнинг дастлабки муддати кўпи билан 48 соатни ташкил этади. Суриштирувчи, терговчи ёки прокурор зарур ва етарли асосларни тақдим этса, суд ушлаб туриш муддатини қўшимча 48 соатга узайтириши мумкин.

Белгиланган муддат тугагунига қадар шахсга нисбатан тегишли процессуал қарор қабул қилиниши ёки у озод қилиниши керак.

Муҳим: Ушлаб туриш муддати шахс ички ишлар органига олиб келинган вақтдан эмас, балки амалда ушланган пайтдан ҳисобланади.

3. Суд ҳокимияти мустақиллигининг қандай кафолатлари мавжуд?

Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва “Судлар тўғрисида”ги Қонунга мувофиқ, судьялар мустақил бўлиб, фақат Конституция ва қонунга бўйсунади.

Судьяларнинг одил судловни амалга ошириш борасидаги фаолиятига аралашишга йўл қўйилмайди. Бундай аралашув қонунда белгиланган жавобгарликка сабаб бўлади.

Судьянинг шахси дахлсиз бўлиб, дахлсизлик унинг:

• турар жойи ва хизмат хонасига;
• фойдаланадиган транспорт ва алоқа воситаларига;
• хат-хабарларига;
• унга тегишли ашёлар ва ҳужжатларга нисбатан ҳам татбиқ этилади.

Судьялар сиёсий партия аъзоси бўлиши, сиёсий ҳаракатларда иштирок этиши, шунингдек илмий, ижодий ва педагогик фаолиятдан ташқари ҳақ тўланадиган бошқа фаолият билан шуғулланиши мумкин эмас.

4. Ишда илгари суд мажлиси котиби сифатида қатнашган шахс кейинчалик шу ишни судья сифатида кўриши мумкинми?

Йўқ. Жиноят-процессуал кодексининг 76-моддасига мувофиқ, судья илгари шу жиноят ишини юритишда суд мажлиси котиби, прокурор, терговчи, суриштирувчи ёки терговга қадар текширувни амалга оширган мансабдор шахс сифатида иштирок этган бўлса, ўша ишни кейинчалик кўришда қатнаша олмайди.

Бундай ҳолат судьяни рад қилиш учун асос ҳисобланади. Процесс иштирокчиси судьяни рад қилиш ҳақида асослантирилган илтимоснома бериши мумкин.

Шунингдек, судьянинг холислиги ва беғаразлигига шубҳа туғдирадиган бошқа ҳолатлар мавжуд бўлса ҳам, у ишда иштирок этмаслиги керак.

5. Судьяларнинг мустақиллиги қандай таъминланади?

“Судлар тўғрисида”ги Қонуннинг 63-моддасига кўра, судьяларнинг мустақиллиги қуйидагилар орқали таъминланади:

• уларни қонунда белгиланган тартибда лавозимга сайлаш ва тайинлаш;
• судьялик ваколатларини тўхтатиб туриш ва тугатишнинг махсус тартиби;
• судьянинг дахлсизлиги;
• одил судловни амалга оширишнинг қатъий процессуал тартиби;
• қарор чиқариш вақтида судьялар маслаҳатлашувининг сир сақланиши;
• маслаҳатлашув сирини ошкор қилишни талаб этишнинг тақиқланиши;
• судья фаолиятига аралашганлик ва унинг дахлсизлигини бузганлик учун жавобгарлик;
• давлат ҳисобидан муносиб моддий ва ижтимоий таъминот.

Судьянинг мустақиллигини чеклайдиган қонунчилик ҳужжатларини қабул қилишга йўл қўйилмайди. Судья, унинг оила аъзолари ва уларнинг мол-мулки давлатнинг алоҳида ҳимоясида бўлади.

6. Маъмурий жазо тайинлашда қайси қоидалар ҳисобга олинади?

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга мувофиқ, жазо тайинлашда ҳуқуқбузарликнинг хусусияти, ҳуқуқбузарнинг шахси ва мулкий аҳволи, айб даражаси, шунингдек жавобгарликни енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатлар ҳисобга олинади.

Жавобгарликни енгиллаштирувчи ҳолатлар:

• айбдорнинг чин кўнгилдан пушаймон бўлиши;
• зарарли оқибатларнинг олдини олиши;
• етказилган зиённи ихтиёрий равишда қоплаши;
• ҳуқуқбузарликнинг оғир шахсий, оилавий ёки бошқа шароитлар таъсирида содир этилиши;
• таҳдид, мажбурлов ёки қарамлик таъсири;
• ҳуқуқбузарликнинг вояга етмаган шахс томонидан содир этилиши;
• ҳуқуқбузарликнинг ҳомиладор аёл ёки 14 ёшгача бўлган боласини якка ўзи тарбиялаётган шахс томонидан содир этилиши.

Ишни кўриб чиқувчи орган бошқа ҳолатларни ҳам енгиллаштирувчи ҳолат деб топиши мумкин.

Жавобгарликни оғирлаштирувчи ҳолатлар:

• қонуний талабга қарамай ғайриҳуқуқий ҳаракатларни давом эттириш;
• маъмурий жазога тортилган шахснинг бир йил ичида яна худди шундай ҳуқуқбузарлик содир этиши;
• ҳуқуқбузарликнинг илгари судланган шахс томонидан содир этилиши;
• вояга етмаган шахсни ҳуқуқбузарликка жалб қилиш;
• ҳуқуқбузарликнинг бир гуруҳ шахслар томонидан содир этилиши;
• ҳуқуқбузарликнинг табиий офат ёки бошқа фавқулодда вазиятда содир этилиши;
• ҳуқуқбузарликнинг мастлик ҳолатида ёки гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ёхуд ақл-идрокка таъсир қилувчи бошқа моддалар таъсири остида содир этилиши.

Ҳуқуқбузарликнинг хусусиятига қараб, ваколатли орган мастлик ёки бошқа моддалар таъсирида бўлиш ҳолатини оғирлаштирувчи ҳолат деб топмаслиги мумкин.

Енгилроқ жазо қўллаш:

Суд енгиллаштирувчи ҳолатлар ва ҳуқуқбузарнинг моддий аҳволини ҳисобга олиб, сабабларини қарорда кўрсатган ҳолда санкцияда белгиланган энг кам жазодан ҳам камроқ ёки бошқа енгилроқ жазо қўллаши мумкин. Бошқа орган бундай масалани мустақил ҳал қилмайди, балки ишни судга юборади.

Бир нечта ҳуқуқбузарлик содир этилганда:

Умумий қоидага кўра, ҳар бир ҳуқуқбузарлик учун жазо алоҳида-алоҳида қўлланилади. Агар бир нечта иш айни бир орган томонидан бир вақтда кўрилаётган бўлса, узил-кесил жазо оғирроқ маъмурий жазони назарда тутувчи санкция доирасида белгиланади.

Маъмурий жазо қўллаш муддати:

Маъмурий жазо ҳуқуқбузарлик содир этилган кундан, давом этаётган ҳуқуқбузарлик бўйича эса у аниқланган кундан бошлаб бир йилдан кечиктирмай қўлланилиши мумкин.

Жиноят ишини қўзғатиш рад этилган ёки жиноят иши тугатилган, лекин ҳаракатда маъмурий ҳуқуқбузарлик аломатлари мавжуд бўлса, бир йиллик муддат ўтмаган тақдирда жазо тегишли қарор қабул қилинган кундан бошлаб бир ой ичида қўлланилиши мумкин.

Ҳуқуқбузарлик автоматлаштирилган фото ва видео қайд этиш воситалари орқали аниқланган бўлса, жазо ҳуқуқбузарлик содир этилган кундан бошлаб бир ойдан кечиктирмай қўлланилади. Қарор устидан шикоят берилганда эса бир йиллик чегара амал қилади.

Етказилган зарарни қоплаш:

Ҳуқуқбузар етказилган зарарни қоплаши шарт. Мулкий зарар бир БҲМдан ошмаса, жазо қўллаётган орган зарарни қоплаш масаласини ҳам ҳал қилиши мумкин. Жиноят ишлари бўйича суд бу масалани зарар миқдоридан қатъи назар ҳал қилишга ҳақли. Бошқа ҳолларда зарар фуқаролик-ҳуқуқий тартибда ундирилади.

Муҳим: БҲМнинг пулдаги миқдори ўзгариб туради. Шу сабабли зарар миқдорини ҳисоблашда ҳуқуқбузарлик ёки тегишли юридик факт содир бўлган вақтда амал қилган БҲМ миқдори текширилиши лозим.

7. Айбсизлик презумпцияси нимани англатади?

Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва Жиноят-процессуал кодексига мувофиқ, шахснинг айби қонунда белгиланган тартибда ошкора суд муҳокамасида исботланиб, суднинг қонуний кучга кирган ҳукми билан аниқланмагунча у айбсиз ҳисобланади.

Айбдорликка оид бартараф этиб бўлмайдиган барча шубҳалар гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши керак.

Гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи:

• ўзининг айбсизлигини исботлаши шарт эмас;
• исталган вақтда сукут сақлаш ҳуқуқидан фойдаланиши мумкин;
• ўзига ва яқин қариндошларига қарши гувоҳлик беришга мажбур эмас;
• ҳимояланиш учун барча қонуний имкониятлар билан таъминланиши керак.

Шахснинг судланганлиги унинг қариндошлари ҳуқуқларини чеклаш учун асос бўлиши мумкин эмас.