1-ҳаётий мисол. Тадбиркорга нисбатан жиноят иши юқори турувчи прокурорнинг розилигисиз қўзғатилди

Туман прокуратураси терговчиси тадбиркор Н.га нисбатан унинг тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ фактлар бўйича жиноят иши қўзғатди. Бироқ иш қўзғатилишидан олдин юқори турувчи прокурорнинг розилиги олинмаган.

Жиноят-процессуал кодексининг 331-моддасига мувофиқ, тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ фактлар бўйича тадбиркорлик субъектига нисбатан жиноят ишини қўзғатишга фақат:

• Қорақалпоғистон Республикаси прокурори;
• вилоят ёки Тошкент шаҳар прокурори;
• Ўзбекистон Республикаси Бош прокурори ёки унинг ўринбосарининг розилиги билан йўл қўйилади.

Шу сабабли туман прокуратураси терговчисининг юқори турувчи прокурор розилигисиз жиноят ишини қўзғатиши қонун талабларига мувофиқ эмас. Тадбиркор қарор устидан назорат қилувчи прокурорга ёки қонунда белгиланган бошқа тартибда шикоят қилиши мумкин.

Муҳим: Мазкур махсус тартиб фақат жиноят иши тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ фактлар бўйича тадбиркорлик субъектига нисбатан қўзғатилаётганда қўлланилади.

2-ҳаётий мисол. Умумий тартибли колониядаги маҳкум билан учрашиш

А.нинг турмуш ўртоғи умумий тартибли колонияда озодликдан маҳрум қилиш жазосини ўтамоқда. А. бир йил давомида турмуш ўртоғи билан неча марта учрашиш ёки масофадан мулоқот қилиш мумкинлигини билмоқчи.

Жиноят-ижроия кодексининг 117-моддасига кўра, умумий тартибли колониядаги маҳкумлар йил давомида:

• олти марта қисқа муддатли учрашув;
• олти марта узоқ муддатли учрашув;
• ўн икки марта масофали видео-учрашув ёки телефон орқали сўзлашув ҳуқуқига эга.

Учрашувга рухсат олиш ва уни ўтказиш учун жазони ижро этиш муассасаси маъмуриятига белгиланган тартибда мурожаат қилинади. Учрашувнинг аниқ санаси муассасанинг ички тартиби, хавфсизлик талаблари ва белгиланган навбат асосида белгиланади.

Адвокат билан юридик ёрдам олиш мақсадида ўтказиладиган холи учрашувлар маҳкум учун белгиланган оддий учрашувлар сонига киритилмайди.

3-ҳаётий мисол. Шартли ҳукм қилинган шахснинг судланганлиги қачон тугалланади?

Ф.га нисбатан суд ҳукми билан шартли жазо тайинланиб, икки йиллик синов муддати белгиланди. У синов муддати давомида суд юклаган мажбуриятларни бажарди ва шартли ҳукмни бекор қилиш учун асос юзага келмади.

Жиноят кодексининг 78-моддасига мувофиқ, шартли ҳукм қилинган шахснинг судланганлик ҳолати синов муддати тугаган кундан бошлаб тугалланади.

Демак, агар шартли ҳукм бекор қилинмаган ва тайинланган жазо ижро этиш учун юборилмаган бўлса, Ф. синов муддати тугаган кундан эътиборан судланмаган деб ҳисобланади. Судланганликнинг тугалланиши билан боғлиқ ҳуқуқий оқибатлар ҳам бекор бўлади.

Муҳим: Фақат янги жиноят содир этмаганликнинг ўзи етарли эмас. Шахс синов муддатида суд юклаган мажбуриятларга ҳам риоя қилиши керак.

4-ҳаётий мисол. Шахс беш кундан бери ички ишлар органида ушлаб турилибди

Ш.нинг турмуш ўртоғи жиноят содир этганликда гумон қилиниб, ички ишлар органи ходимлари томонидан ушланди. Орадан беш кун ўтган бўлса-да, оила аъзоларига унинг процессуал мақоми ва қандай қарор асосида сақланаётгани ҳақида аниқ маълумот берилмади.

Жиноят-процессуал кодексининг 226-моддасига кўра, шахсни ушлаб туриш муддати амалда ушланган пайтдан бошлаб 48 соатдан ошмаслиги керак. Зарур ва етарли асослар мавжуд бўлса, суд бу муддатни қўшимча равишда яна 48 соатга узайтириши мумкин.

Агар беш кун давомида шахсга нисбатан суд томонидан қамоққа олиш, уй қамоғи ёки бошқа тегишли эҳтиёт чораси қўлланилмаган бўлса, уни оддий ушлаб туриш тартибида сақлаш қонунга зид бўлади.

Бундай вазиятда оила аъзолари ва ҳимоячи:

• ушлаб туриш баённомаси ва суд қарорининг мавжудлигини аниқлаши;
• шахснинг қаерда сақланаётгани ҳақида маълумот талаб қилиши;
• қонунбузилиш ҳолати бўйича назорат қилувчи прокурорга шикоят қилиши мумкин.

Муҳим: Суд муддатни узайтирганда ҳам ушлаб туришнинг умумий муддати 96 соатдан ошмайди. Шундан кейин шахсни сақлаш учун бошқа қонуний процессуал асос бўлиши шарт.

5-ҳаётий мисол. Ота ўғлининг жиноят ишида ҳимоячи сифатида қатнашмоқчи

Х.нинг ўғлига нисбатан жиноят иши юритилмоқда. Х. ўғлининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун ишда ҳимоячи сифатида иштирок этмоқчи.

Жиноят-процессуал кодексининг 49-моддасига кўра, жиноят ишида ҳимоячи сифатида, аввало, адвокат иштирок этади. Гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчининг яқин қариндошларидан бири ёхуд қонуний вакили адвокат билан бир қаторда ҳимоячи сифатида қатнашиши мумкин.

Бунинг учун:

• гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи тегишли илтимоснома бериши;
• суриштирувчи ёки терговчи қарор қабул қилиши ёхуд суд ажрим чиқариши керак.

Демак, ота жиноят ишида адвокатнинг ўрнига якка ўзи ҳимоячи бўлиб қатнаша олмайди. У адвокат билан бирга ва тегишли процессуал қарор асосида иштирок этиши мумкин.