Илм-фан ва илмий фаолият

Илмий фаолият нима

Илмий фаолият янги билимларни олиш, уларни қўллаш ва илмий натижаларга эришишга қаратилган фаолият ҳисобланади.

Илмий тадқиқотлар асосан:

— фундаментал тадқиқотлар;

— амалий тадқиқотлар шаклида амалга оширилади.

Фундаментал тадқиқот — табиат, жамият ва инсоннинг тузилиши, шаклланиши ва ривожланишининг асосий қонуниятлари ҳақида янги билим олишга қаратилган назарий ёки тажрибавий фаолият.

Амалий тадқиқот — аниқ амалий мақсад ва вазифаларни ҳал қилиш учун янги билимлар ҳамда фундаментал тадқиқот натижаларини қўллашга қаратилган фаолият.

Кимлар илмий фаолият билан шуғулланиши мумкин

Илмий фаолият олиб бораётган жисмоний ва юридик шахслар илмий фаолият субъектлари ҳисобланади.

Чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар ҳам Ўзбекистонда қонунчиликда белгиланган тартибда илмий фаолият билан шуғулланиши мумкин.

Илмий фаолият илмий ташкилотлар, олий таълим ташкилотлари ва бошқа тегишли муассасаларда, шунингдек қонунчилик рухсат берган шаклларда мустақил равишда олиб борилиши мумкин.

Илмий фаолият юритувчи шахсларнинг ҳуқуқлари

Илмий фаолият билан шуғулланувчи шахс:

— илмий фаолият тури, йўналиши ва воситаларини танлаш;

— тадқиқотни якка тартибда ёки жамоа таркибида амалга ошириш;

— давлат илмий дастурлари ва бошқа илмий лойиҳалар танловларида иштирок этиш;

— илмий фаолият натижаларидан қонунчиликда белгиланган тартибда фойдаланиш;

— илмий натижаларни амалиётга жорий қилиш ва уларни тижоратлаштиришда иштирок этиш ҳуқуқига эга.

Шу билан бирга, илмий фаолиятда кўчирмачиликка йўл қўймаслик, ўзгаларнинг ишланмаларини ўзлаштирмаслик, ёлғон маълумотларга таянмаслик, интеллектуал мулк ҳуқуқлари ва илмий одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилиш шарт.

Олий таълим ташкилотларида илмий фаолият

Олий таълим ташкилотларида илмий фаолият таълим жараёни билан узвий боғлиқ ҳолда ташкил этилади.

2024 йилда киритилган ўзгартишга мувофиқ, олий таълим ташкилотларининг педагог кадрлари тегишли йўналишларда илмий фаолият билан шуғулланиши шарт.

ОТМлар илмий тадқиқотлар натижаларини амалиётга жорий этиш, илмий ишланмаларни тижоратлаштириш, жамоавий фойдаланишдаги илмий ускуналар ва бошқа илмий инфратузилмадан фойдаланиш имкониятларини ташкил этиши мумкин.

Эслатма: ОТМ педагог ходими учун илмий фаолият фақат ихтиёрий қўшимча машғулот сифатида белгиланмаган — амалдаги Қонунда педагог кадрлар тегишли йўналишда илмий фаолият билан шуғулланиши шартлиги назарда тутилган.

Илмий натижаларни тижоратлаштириш

Илмий фаолият натижаларини тижоратлаштириш — илмий натижани фойда олиш мақсадида фуқаролик муомаласига киритиш жараёнидир.

Бу, жумладан:

— илмий натижа асосида товар ёки хизмат яратиш;

— интеллектуал мулк ҳуқуқларидан фойдаланиш;

— мулкий ҳуқуқларни бошқа шахсга ўтказиш;

— лицензия шартномаси тузиш ва роялти олиш каби усулларда амалга оширилиши мумкин.

Илмий ходимларнинг меҳнат кафолатлари

Илмий фаолият юритувчи шахсларнинг меҳнатига ҳақ тўлаш, меҳнат ва ижодий таътиллари қонунчиликка мувофиқ белгиланади.

Хусусан, давлат илмий ташкилотларида илмий фаолият билан шуғулланувчи шахсларга 48 иш кунидан иборат йиллик ҳақ тўланадиган меҳнат таътили ва моддий ёрдам назарда тутилган.

Норматив ҳужжатлар

Ўзбекистон Республикасининг Қонуни, 29.10.2019 йилдаги ЎРҚ-576-сон