Иш юритишни тугатиш асослари

Суд қуйидаги ҳолларда иш юритишни тугатади:

• иш маъмурий судга, фуқаролик ишлари бўйича судга ёки иқтисодий судга тааллуқли бўлмаса;
• айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет ва айни бир асослар бўйича низо юзасидан суднинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори мавжуд бўлса;
• аризачи бўлган юридик шахс тугатилган бўлса;
• ишда тараф ҳисобланган фуқаро вафот этса ва низоли ҳуқуқий муносабат ҳуқуқий ворисликка йўл қўймаса;
• аризачи билдирилган талабдан воз кечса ва суд унинг воз кечишини қабул қилса;
• давлат рўйхатидан ўтказишни рад этиш ёки рўйхатдан ўтказишдан бўйин товлаш ҳақидаги аризани кўриш жараёнида ҳуқуқ тўғрисида низо келиб чиқса;
• тўпланган материаллар йўқолган суд ишини ёки ижро ишини юритишни тиклаш учун етарли бўлмаса;
• тарафлар келишув битимини тузса ва у суд томонидан тасдиқланса.

Ишнинг судларга тааллуқли эмаслиги

Иш маъмурий судга ҳам, фуқаролик ишлари бўйича судга ҳам, иқтисодий судга ҳам тааллуқли бўлмаса, маъмурий суд иш юритишни тугатади.

Ушбу асос ишнинг бошқа судга тегишли эканлиги билан бир хил эмас. Агар низо бошқа суднинг ваколатига кирса, ишни тегишли судга ўтказиш ёки мурожаат қилиш тартиби процессуал қонунчиликка мувофиқ ҳал қилинади.

Муҳим: Амалдаги нормада фақат «иш маъмурий судга тааллуқли бўлмаса» деган қоида эмас, балки ишнинг маъмурий, фуқаролик ва иқтисодий судларнинг барчасига тааллуқли эмаслиги назарда тутилган.

Қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори мавжудлиги

Агар айни бир шахслар ўртасида, айни бир предмет ва айни бир асослар бўйича низога доир суднинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори мавжуд бўлса, худди шу низони қайтадан кўришга йўл қўйилмайди.

Ушбу асосни қўллаш учун қуйидаги учта ҳолат бир вақтда мос келиши керак:

• низо иштирокчилари бир хил бўлиши;
• талабнинг предмети бир хил бўлиши;
• талабнинг асослари бир хил бўлиши.

Тарафлардан бири, талаб предмети ёки мурожаат асоси ўзгарган бўлса, янги мурожаатнинг айнан бир хил низо эканлиги ҳар бир ҳолатда алоҳида баҳоланади.

Юридик шахс тугатилиши ёки фуқаро вафот этиши

Аризачи бўлган юридик шахс тугатилган бўлса, иш юритишни давом эттириш учун ҳуқуқий асос қолмайди.

Ишда тараф ҳисобланган фуқаро вафот этганда низоли муносабат ҳуқуқий ворисликка йўл қўйса, иш юритиш тугатилмайди. Бундай ҳолда ҳуқуқий ворис аниқлангунига қадар иш юритиш тўхтатиб турилиши мумкин.

Агар низоли ҳуқуқ ва мажбуриятлар шахс билан бевосита боғлиқ бўлиб, бошқа шахсга ўтиши мумкин бўлмаса, суд иш юритишни тугатади.

Талабдан воз кечиш

Аризачи ишни кўриш давомида ўз талабидан тўлиқ ёки қисман воз кечишга ҳақли. Бироқ аризачининг воз кечиши ишни автоматик равишда тугатмайди. Суд унинг қонунчиликка мувофиқлигини текширади.

Агар талабдан воз кечиш қонунчиликка зид бўлса ёки бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузса, суд уни қабул қилмаслиги мумкин.

Суд талабдан воз кечишни қабул қилгандагина иш юритиш тегишли қисмида тугатилади.

Келишув битими тузилиши

Тарафлар низони ўзаро келишув асосида ҳал қилиб, судга келишув битимини тақдим этиши мумкин.

Суд келишув битимининг мазмунини текширади. Битим қонунчиликка зид бўлмаса ва бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини бузмаса, суд уни тасдиқлайди ва иш юритишни тугатади.

Муҳим: Тарафлар келишувга эришганининг ўзи етарли эмас. Иш юритиш фақат келишув битими суд томонидан тасдиқланганидан кейин тугатилади.

Давлат рўйхатидан ўтказишга оид ишда ҳуқуқ тўғрисида низо

Маъмурий суд давлат рўйхатидан ўтказишни рад этиш ёки рўйхатдан ўтказишдан бўйин товлаш устидан берилган шикоятни кўраётганда тарафлар ўртасида мулк, мерос, улуш ёки бошқа субъектив ҳуқуқнинг кимга тегишлилиги ҳақида низо мавжудлигини аниқлаши мумкин.

Бундай ҳолатда масала оддий маъмурий орган ҳаракатининг қонунийлигини текшириш доирасидан чиқиб кетади. Шу сабабли маъмурий суд иш юритишни тугатади. Манфаатдор шахс ҳуқуқ тўғрисидаги низони тегишли судда белгиланган тартибда ҳал қилиши мумкин.

Суд ажрими ва суд харажатлари

Иш юритишни тугатиш тўғрисида суд ажрим чиқаради. Ажримда:

• иш юритишни тугатишнинг аниқ асоси;
• суд харажатларини тарафлар ўртасида тақсимлаш;
• қонунда назарда тутилган ҳолларда давлат божини бюджетдан қайтариш масалалари ҳал қилинади.

Ажримнинг кўчирма нусхаси ишда иштирок этувчи шахсларга юборилади. Иш юритишни тугатиш ҳақидаги ажрим устидан белгиланган тартибда шикоят қилиниши ёки протест келтирилиши мумкин.

Давлат божини қайтариш ҳар бир ҳолатда автоматик амалга оширилмайди. Бу масала иш юритишни тугатиш асоси ва қонунчиликда белгиланган шартларга мувофиқ ҳал қилинади.

Иш юритишни тугатишнинг оқибатлари

Иш юритиш тугатилгандан кейин айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет ва айни бир асослар бўйича низо юзасидан судга такроран мурожаат қилишга йўл қўйилмайди.

Бу иш юритишни тугатишнинг аризани кўрмасдан қолдиришдан асосий фарқидир. Ариза кўрмасдан қолдирилганда, унга сабаб бўлган ҳолатлар бартараф этилгач, судга қайта мурожаат қилиш мумкин. Иш юритиш тугатилганда эса айнан бир хил низони қайта қўзғатиш мумкин эмас.

Муҳим: Талабдан воз кечиш ёки келишув битимини тузишдан олдин унинг оқибатларини ҳисобга олиш керак. Суд иш юритишни тугатганидан кейин худди шу талабни худди шу асослар бўйича қайта бериш мумкин бўлмайди.

Тартиб Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси ва давлат божига оид қисми «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун билан белгиланган.