ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси

Декларациянинг аҳамияти

Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1948 йил 10 декабрда қабул қилинган. У инсоннинг миллати, жинси, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши ёки бошқа ҳолатидан қатъи назар эга бўладиган асосий ҳуқуқ ва эркинликларни белгилайди.

Декларация 30 та моддадан иборат. У халқаро шартнома эмас, бироқ инсон ҳуқуқлари соҳасидаги умумжаҳон стандартини белгилаб берган асосий халқаро ҳужжат ҳисобланади. Унинг қоидалари кейинчалик қабул қилинган кўплаб халқаро конвенциялар, миллий конституциялар ва қонунлар учун асос бўлган.

Муҳим: инсон ҳуқуқлари инсонга туғилганидан бошлаб тегишли бўлади. Улар давлат томонидан “берилмайди”, балки давлат томонидан тан олиниши, ҳурмат қилиниши ва ҳимоя қилиниши лозим.

Асосий ҳуқуқ ва эркинликлар

Декларацияга мувофиқ, барча инсонлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғилади. Ҳар бир шахс:

яшаш, эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига;
қийноқ, шафқатсиз ёки қадр-қимматни камситувчи муомаладан ҳимояланиш ҳуқуқига;
қонун олдида тенглик ва камситишсиз ҳуқуқий ҳимоя олиш ҳуқуқига;
одил ва холис суд муҳокамаси ҳуқуқига;
шахсий ва оилавий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқига;
эркин ҳаракатланиш ва яшаш жойини танлаш ҳуқуқига;
фикрлаш, виждон, дин, сўз ва ахборот эркинлигига;
тинч йиғилишлар ва уюшмалар тузиш ҳуқуқига;
давлат бошқарувида бевосита ёки эркин сайланган вакиллар орқали иштирок этиш ҳуқуқига;
меҳнат қилиш, касб танлаш, адолатли меҳнат шароитлари ва тенг меҳнат учун тенг ҳақ олиш ҳуқуқига;
таълим, ижтимоий таъминот ва муносиб турмуш даражаси ҳуқуқига эга.

Ҳуқуқлардан фойдаланиш бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини бузмаслиги керак. Ҳуқуқларни чеклаш фақат қонун асосида ва демократик жамиятда зарур бўлган доирада амалга оширилиши мумкин.

Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларининг кафолатлари

Ўзбекистон Республикаси Конституцияси инсон ҳуқуқ ва эркинликларини бевосита амал қиладиган олий қадрият сифатида эътироф этади. Давлат органлари томонидан шахсга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиб бўлиши ва қонунда белгиланган мақсадларга эришиш учун етарли даражадан ошмаслиги лозим.

Ҳар ким ўз ҳуқуқларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилиш, давлат органларининг ғайриқонуний қарорлари ва ҳаракатлари устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқига эга.

Декларациянинг ўзи алоҳида суд даъвосининг ягона ҳуқуқий асоси бўлмаслиги мумкин. Амалий масалада Конституция, тегишли қонун ва Ўзбекистон иштирок этган халқаро шартнома нормалари ҳам қўлланилади.