Хотин-қизларни камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги конвенция (CEDAW)

Конвенциянинг мақсади

Хотин-қизларни камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги конвенция БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1979 йил 18 декабрда қабул қилинган ва 1981 йил 3 сентябрда кучга кирган. Ўзбекистон Конвенцияга 1995 йилда қўшилган.

Конвенция кўпинча CEDAW қисқартмаси билан аталади. У хотин-қизларнинг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, маданий, фуқаролик ва бошқа соҳаларда эркаклар билан тенг ҳуқуқлардан фойдаланишини таъминлашга қаратилган.

Хотин-қизларни камситиш нима

Конвенцияга кўра, жинс белгисига асосланган ва хотин-қизларнинг ҳуқуқ ҳамда эркинликларини тан олиш, улардан фойдаланиш ёки уларни амалга ошириш имкониятини чеклайдиган ҳар қандай фарқлаш, истисно ёки чеклов камситиш ҳисобланади.

Камситиш:

қонунда бевосита белгиланган бўлиши;
ташқи кўринишидан барчага бир хил бўлган, аммо хотин-қизларни ноқулай ҳолатга соладиган қоида орқали юзага келиши;
давлат органи, ташкилот, иш берувчи ёки бошқа шахснинг ҳаракатида намоён бўлиши мумкин.

Ҳуқуқий тенгликнинг ўзи етарли эмас. Конвенция хотин-қизларнинг амалда ҳам тенг имкониятларга эга бўлишини талаб қилади.

Давлатларнинг асосий мажбуриятлари

Конвенция иштирокчилари:

камситишни қонун билан тақиқлаши ва самарали ҳимоя чораларини белгилаши;
камситувчи қонунлар, урф-одатлар ва амалиётларни ўзгартириши ёки бекор қилиши;
сиёсий ҳаёт ва давлат бошқарувида тенг иштирокни таъминлаши;
таълим, меҳнат, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий ҳимояда тенг имкониятлар яратиши;
никоҳ ва оилавий муносабатларда тенг ҳуқуқларни кафолатлаши;
қишлоқ жойларда яшовчи хотин-қизларнинг алоҳида эҳтиёжларини ҳисобга олиши керак.

Ҳақиқий тенгликка тезроқ эришиш учун қабул қилинадиган вақтинчалик махсус чоралар, масалан, хотин-қизлар иштирокини оширишга қаратилган мақсадли дастурлар камситиш ҳисобланмайди. Бундай чоралар тенг имкониятга эришилгандан кейин қайта кўриб чиқилади.

Ўзбекистондаги кафолатлар

«Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида»ги Қонун жинс бўйича тўғридан-тўғри ва билвосита камситишни тақиқлайди. Давлат органлари гендер тенгликни таъминлаш чораларини кўриши, норматив ҳужжатлар ва давлат дастурларининг гендерга таъсирини ҳисобга олиши лозим.

Камситишга учраган шахс ваколатли давлат органига ёки судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Мурожаатда воқеа, сана, иштирокчилар ва камситишни тасдиқловчи ҳужжатларни аниқ кўрсатиш муҳим.