Муаллифлик ҳуқуқи

Муаллифлик ҳуқуқларини бузганлик учун жарималар жорий этилмоқда | NORMA.UZ

Муаллифлик ҳуқуқи қачон юзага келади?

Фан, адабиёт ёки санъат асарига муаллифлик ҳуқуқи уни яратиш фактининг ўзи билан юзага келади. Муаллифлик ҳуқуқи пайдо бўлиши ва уни амалга ошириш учун асарни давлат рўйхатидан ўтказиш ёки бошқа расмиятчиликни бажариш талаб қилинмайди.

Асарнинг асл нусхаси ёки нусхасида муаллиф сифатида кўрсатилган шахс, бошқа ҳолат исботланмагунча, унинг муаллифи деб ҳисобланади.

Қандай асарлар муаллифлик ҳуқуқи билан ҳимоя қилинади?

Муаллифлик ҳуқуқи ижодий фаолият натижаси бўлган фан, адабиёт ва санъат асарларига уларнинг мақсади, қадр-қиммати ва ифодаланиш усулидан қатъи назар татбиқ этилади.

Ҳуқуқ ҳам ошкор қилинган, ҳам ҳали ошкор қилинмаган, муайян объектив шаклда мавжуд асарларга нисбатан амал қилади. Масалан:

адабий, илмий, ўқув ва публицистик асарлар;
драматик ва сценарий асарлар;
мусиқа асарлари;
аудиовизуал асарлар;
рангтасвир, графика, ҳайкалтарошлик ва дизайн асарлари;
архитектура ва шаҳарсозлик асарлари;
фотография асарлари муаллифлик ҳуқуқи объектлари бўлиши мумкин.

Ғоя ёки усулнинг ўзи ҳимоя қилинадими?

Муаллифлик ҳуқуқи ғоя, принцип, услуб, жараён, тизим, усул ёки концепциянинг ўзига эмас, балки уларнинг муайян ижодий ифода шаклига нисбатан татбиқ этилади.

Масалан, китоб учун умумий ғоянинг ўзи муаллифлик ҳуқуқи билан монополлаштирилмайди, аммо шу ғоя асосида ёзилган аниқ матн асар сифатида муҳофаза қилиниши мумкин.

Нималар муаллифлик ҳуқуқи объекти ҳисобланмайди?

Қуйидагилар муаллифлик ҳуқуқи объектлари ҳисобланмайди:

қонунлар, қарорлар ва бошқа расмий ҳужжатлар, шунингдек уларнинг расмий таржималари;
давлат ва бошқа расмий рамзлар ҳамда белгилар;
халқ ижодиёти асарлари;
оддий матбуот ахбороти хусусиятидаги кундалик янгиликлар ва жорий воқеалар ҳақидаги хабарлар;
инсоннинг бевосита индивидуал асар яратишга қаратилган ижодий фаолиятисиз техника воситалари орқали олинган натижалар.

Бироқ расмий ҳужжат, рамз ёки белгининг лойиҳасига бўлган муаллифлик ҳуқуқи уни яратган шахсга тегишли бўлиши мумкин.

Эслатма: асарни рўйхатдан ўтказмаганлик муаллифлик ҳуқуқи мавжуд эмас дегани эмас. Низо келиб чиқса, асарни ким ва қачон яратганини тасдиқловчи далилларни сақлаш амалий аҳамиятга эга.