Муаллифлик ҳуқуқи бўйича 7 та муҳим савол ва жавоб

1. Муаллифлик ҳуқуқи нимани ҳимоя қилади?

Муаллифлик ҳуқуқи ижодий фаолият натижаси бўлган фан, адабиёт ва санъат асарларига нисбатан амал қилади. Бунга адабий ва илмий асарлар, мусиқа, аудиовизуал асарлар, тасвирий санъат, фотография, архитектура, ЭҲМ дастурлари ва бошқа ижодий асарлар киради.

Муаллифлик ҳуқуқи ғоянинг ўзига эмас, унинг муайян ифода шаклига нисбатан муҳофаза беради.

2. Муаллифлик ҳуқуқини рўйхатдан ўтказиш шартми?

Йўқ. Муаллифлик ҳуқуқи асар яратилган пайтдан автоматик равишда юзага келади. Уни тан олиш учун давлат рўйхатидан ўтказиш ёки бошқа расмиятчиликни бажариш талаб қилинмайди.

Барча турдаги асарларни умумий тартибда «муаллифлик ҳуқуқи реестри»га киритиш механизми мазкур Қонунда назарда тутилмаган. Бироқ ЭҲМ дастурлари ва маълумотлар базалари учун алоҳида ихтиёрий давлат рўйхатидан ўтказиш тартиби мавжуд.

3. Муаллиф мулкий ҳуқуқларини бошқа шахсга бера оладими?

Ҳа. Асардан фойдаланишга оид мулкий ҳуқуқлар шартнома асосида бошқа шахсга берилиши мумкин.

Шартномада қайси ҳуқуқлар берилаётгани, асардан фойдаланиш усуллари, ҳақ миқдори ва тўлаш тартиби аниқ кўрсатилиши керак. Шартномада бевосита берилган деб кўрсатилмаган ҳуқуқлар, қоида тариқасида, берилмаган ҳисобланади.

4. Муаллифлик ҳуқуқи қанча вақт амал қилади?

Умумий қоида бўйича муаллифлик ҳуқуқи муаллифнинг бутун ҳаёти давомида ва унинг вафотидан кейин 70 йил амал қилади.

Муаллифнинг мулкий ҳуқуқлари мерос бўйича ўтиши мумкин. Муаллифлик, исмга бўлган ҳуқуқ ва муаллиф обрўсини ҳимоя қилиш каби шахсий ҳуқуқлар эса алоҳида муҳофаза қилинади.

5. Асардан муаллифнинг розилигисиз фойдаланиш мумкинми?

Фақат қонунда белгиланган ҳолларда.

Масалан, муайян шартларга риоя этилган ҳолда иқтибос келтириш, таълим ва илмий мақсадларда айрим фойдаланишлар, кутубхона ва архивлар томонидан репрографик такрорлаш ҳамда бошқа махсус истиснолар мавжуд.

Бундай фойдаланиш асардан нормал фойдаланишга асоссиз зарар етказмаслиги ва муаллифнинг қонуний манфаатларини асоссиз камситмаслиги керак.

6. Муаллифлик ҳуқуқи бузилса нима қилиш мумкин?

Ҳуқуқ эгаси ҳуқуқбузарликни тўхтатиш, зарарни қоплаш ва қонунда назарда тутилган бошқа ҳимоя чораларини талаб қилиши мумкин. Контрафакт нусхалар ва уларни тайёрлаш учун ишлатилган айрим воситалар қонунда белгиланган тартибда мусодара қилиниши мумкин.

Бундан ташқари, маъмурий жавобгарлик мавжуд. 2025 йил 10 ноябрдан эса муаллифлик ва турдош ҳуқуқларни кўп миқдорда зарар етказган ҳолда бузиш Жиноят кодексининг 149¹-моддаси бўйича жиноий жавобгарликка ҳам сабаб бўлиши мумкин.

7. Турдош ҳуқуқлар қанча вақт амал қилади?

Умумий ҳолда:

ижрочининг мулкий ҳуқуқлари — биринчи ижродан кейин 50 йил;
фонограмма тайёрловчининг ҳуқуқлари — фонограмма биринчи марта чоп этилганидан кейин 50 йил;
эфир ёки кабель орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилот ҳуқуқлари — биринчи узатишдан кейин 50 йил амал қилади.

Эслатма: © белгисини қўйиш ёки қўймаслик муаллифлик ҳуқуқининг пайдо бўлишини белгиламайди. Ҳуқуқ асар яратилиши билан вужудга келади.