Жинсий эксплуатация ва зўравонликдан ҳимоя (PSEA)

Protection from Sexual Exploitation and Abuse (PSEA) | United Nations in Philippines

PSEA нима?

PSEA (Protection from Sexual Exploitation and Abuse) — ёрдам олувчи ёки бошқа заиф ҳолатдаги шахсларни ташкилот ходимлари, вакиллари, ҳамкорлари ёки хизмат кўрсатувчилари томонидан жинсий эксплуатация ва зўравонликдан ҳимоя қилишга қаратилган чоралар тизими.

PSEA, аввало, ёрдам кўрсатувчи шахс билан ёрдам олувчи ўртасидаги лавозим, ишонч ёки имкониятлар тенг эмаслигидан фойдаланиб, шаҳвоний мақсадда босим ўтказиш ёки манфаат талаб қилишнинг олдини олишга қаратилган. БМТ тизимида бундай ҳолатларга нисбатан муросасиз муносабат қўлланилади.

Жинсий эксплуатация деганда нима тушунилади?

Жинсий эксплуатацияга, масалан:

ёрдам, хизмат ёки имтиёз бериш эвазига шаҳвоний хусусиятдаги ҳаракатни талаб қилиш;
шахснинг моддий ёки бошқа жиҳатдан қарамлигидан шаҳвоний мақсадда фойдаланиш;
ёрдамни тўхтатиш билан таҳдид қилиб шаҳвоний муносабатга мажбурлаш;
лавозим, ваколат ёки ишончдан шаҳвоний манфаат олиш учун фойдаланиш каби ҳаракатлар кириши мумкин. PSEA нуқтаи назаридан ёрдам олувчининг заиф ҳолатидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Жинсий зўравонлик нима?

Ўзбекистон қонунчилигида:

Жинсий зўравонлик — хотин-қизларга нисбатан уларнинг розилигисиз шаҳвоний хусусиятдаги ҳаракатлар орқали жинсий дахлсизлик ва жинсий эркинликка тажовуз қилиш билан боғлиқ зўравонлик шакли.

Қонун жинсий зўравонликдан жабрланган хотин-қизларга ваколатли органларга, ташкилотларга ёки судга мурожаат қилиш ҳуқуқини беради.

Болаларга нисбатан жинсий зўравонлик ва жинсий эксплуатациянинг ҳар қандай шакли тақиқланади. Боладан жинсий мақсадларда фойдаланиш болани эксплуатация қилиш деб эътироф этилади.

Ёрдам эвазига тўлов ёки хизмат талаб қилиниши мумкинми?

Йўқ. UNICEF ва унинг ҳамкорлари томонидан бепул тақдим этиладиган ёрдам эвазига:

пул;
пора;
шахсий хизмат;
шаҳвоний характердаги хизмат;
бошқа имтиёз ёки манфаат талаб қилиниши мумкин эмас.

UNICEFнинг Advice.uz’да жойлаштирилган PSEA постерида ҳам ёрдам беғараз экани ва ёрдам эвазига хизмат, пора ёки бошқа манфаат талаб қилишга йўл қўйилмаслиги таъкидланган.

Шундай ҳолатга дуч келганда қаерга мурожаат қилиш мумкин?

Агар вазиятда бевосита хавф ёки зўравонлик мавжуд бўлса:

ички ишлар органларининг 102 рақамига;
112 ягона диспетчерлик хизматига;
тазйиқ ва зўравонлик бўйича 1146 ишонч телефонига;
ҳудуддаги «Инсон» ижтимоий хизматлар марказига ёки ижтимоий ходимга мурожаат қилиш мумкин.

Агар ҳолат «Мадад» ННТ ходими ёки вакили билан боғлиқ бўлса, ташкилотга (71) 256-52-53 телефон рақами ёки Info@officemadadnnt.uz расмий электрон почтаси орқали ҳам хабар бериш мумкин. Advice.uz’нинг ҳозирги «Алоқалар» саҳифасида шу реквизитлар кўрсатилган.

Ҳимоя ордери олиш мумкинми?

Хотин-қизга нисбатан тазйиқ ёки зўравонлик факти ёхуд уни содир этиш хавфи аниқланса, ички ишлар органининг масъул ходими 24 соат ичида 30 кунгача ҳимоя ордери бериши мумкин.

Агар хавф бартараф этилмаган бўлса, жабрланувчининг аризасига кўра ордер муддати жиноят ишлари бўйича суд томонидан 1 йилгача узайтирилиши мумкин.

Болалар учун ҳам зўравонлик факти ёки хавф даражаси баҳоланиб, ҳимоя ордери 24 соат ичида 30 кунгача берилиши мумкин.

Қандай ёрдам олиш мумкин?

Тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган хотин-қизлар ва уларнинг вояга етмаган фарзандларига:

психологик;
ҳуқуқий;
ижтимоий;
тиббий;
вақтинча бошпана;
реабилитация ва мослаштириш хизматлари кўрсатилиши мумкин.

Хотин-қиз ҳимоя ордери олиш ёки реабилитация марказига жойлашишни истамаса ҳам, «Инсон» марказининг психологик ва ҳуқуқий маслаҳат хизматларидан фойдаланиши мумкин.

Эслатма: ёрдам олиш ҳуқуқи шахснинг ёрдам кўрсатувчи ходимнинг шахсий, молиявий ёки шаҳвоний талабини бажаришига боғлиқ бўлиши мумкин эмас. Агар бундай талаб қўйилса, хавфсиз канал орқали хабар бериш керак.