Savol: Kreditga avtomashinalar sotib olib, ularni kredit muddatiga sug‘urta qildirganman. Kreditni shartnomada belgilangan muddatdan ikki yil oldin to‘liq to‘ladim. Foydalanilmagan davr uchun sug‘urta mukofotining bir qismini qaytarib olishim mumkinmi?

Javob: Fuqarolik kodeksining 948-moddasiga muvofiq, sug‘urta shartnomasi kuchga kirganidan keyin sug‘urta hodisasi yuz berishi ehtimoli yo‘qolsa va sug‘urta xavfi sug‘urta hodisasidan boshqa sabablarga ko‘ra tugasa, shartnoma muddatidan oldin bekor bo‘ladi.

Bunday holatda sug‘urtalovchi sug‘urta mukofotining sug‘urta amalda bo‘lgan davrga mutanosib qismini o‘zida olib qolish huquqiga ega. Qolgan qismni qaytarish masalasi sug‘urta shartnomasi, sug‘urta qoidalari va sug‘urta xavfi amalda haqiqatan tugagan-tugamaganiga qarab hal qilinadi.

Kreditning muddatidan oldin to‘lanishi har doim ham sug‘urta xavfi avtomatik ravishda tugadi, degani emas. Masalan, sug‘urta shartnomasi faqat kreditorning manfaatini emas, balki avtomashinaning shikastlanishi yoki yo‘qolishi xavfini ham qamrab olgan bo‘lishi mumkin.

Sug‘urta mukofotining qolgan qismi avtomatik ravishda qaytarilmaydi. Sug‘urtalovchiga yozma ariza berib, kredit to‘liq yopilganligi haqidagi bank ma’lumotnomasi va sug‘urta shartnomasini taqdim etish kerak.

Agar sug‘urta qildiruvchi xavf tugamagan bo‘lsa-da, shartnomadan o‘z xohishi bilan muddatidan oldin voz kechsa, to‘langan sug‘urta mukofoti, shartnomada boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo‘lsa, qaytarilmaydi.

Savol: Kichik tadbirkorlik sub’ekti iqtisodiy sudga da’vo arizasi kiritmoqchi. Davlat bojini to‘lashda imtiyoz mavjudmi?

Javob: «Davlat boji to‘g‘risida»gi Qonunga muvofiq, kichik tadbirkorlik sub’ektlari o‘zlari amalga oshiradigan tadbirkorlik faoliyati doirasida iqtisodiy sudlarga murojaat qilganda qonunda ko‘rsatilgan ayrim arizalar bo‘yicha belgilangan davlat boji stavkasining 50 foizini to‘laydi.

Mazkur tartib, jumladan:

• mulkiy xususiyatga ega da’vo arizalariga;
• nomulkiy xususiyatga ega da’vo arizalariga;
• xo‘jalik shartnomasini tuzish, o‘zgartirish yoki bekor qilish vaqtida kelib chiqqan nizolar bo‘yicha arizalarga;
• qonunda alohida ko‘rsatilgan boshqa iqtisodiy sud murojaatlariga tatbiq etiladi.

Imtiyozdan foydalanish uchun nizo tadbirkorning tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq bo‘lishi va murojaat qiluvchi kichik tadbirkorlik sub’ekti maqomiga ega bo‘lishi kerak.

50 foizlik tartib iqtisodiy sudga beriladigan barcha hujjatlarga emas, Qonun ilovasida alohida ko‘rsatilgan murojaat turlariga nisbatan qo‘llanadi.

Savol: Xususiy korxonaning mol-mulki qarzni to‘lash uchun etarli emas. Qarzdorlikni korxona rahbari yoki mulkdorining shaxsiy mol-mulkidan undirish mumkinmi?

Javob: «Xususiy korxona to‘g‘risida»gi Qonunning 3-moddasiga ko‘ra, birinchi navbatda xususiy korxona o‘z majburiyatlari bo‘yicha o‘ziga tegishli butun mol-mulk bilan javob beradi.

Agar korxonaning mol-mulki majburiyatlarni bajarish uchun etarli bo‘lmasa, xususiy korxona mulkdori qonunchilikka muvofiq o‘ziga tegishli mol-mulk bilan subsidiar javobgar bo‘ladi.

Subsidiar javobgarlik shuni anglatadiki, kreditor dastlab talabni xususiy korxonaga qo‘yadi. Korxonaning mol-mulki etarli bo‘lmagan qismi bo‘yicha talab mulkdorga qo‘yilishi mumkin.

Xususiy korxona rahbari har doim ham uning mulkdori hisoblanmaydi. Shaxsiy mol-mulk bilan subsidiar javobgarlik, avvalo, xususiy korxonaning mulkdoriga nisbatan qo‘llanadi.

Qarzni mulkdorning shaxsiy mol-mulkidan undirish kreditorning o‘zboshimchalik bilan harakat qilishi orqali emas, balki qonunchilikda belgilangan sud va ijro tartibida amalga oshiriladi.

Savol: Qurilish tashkiloti kredit olmoqchi. Kredit ta’minoti sifatida qurilishi tugallanmagan binoni ipotekaga qo‘yish mumkinmi?

Javob: «Ipoteka to‘g‘risida»gi Qonunga muvofiq, qonunda belgilangan shartlar bajarilganda qurilishi tugallanmagan ob’ekt ipoteka predmeti bo‘lishi mumkin.

Qonunning 63-moddasiga ko‘ra, uy qurish uchun kredit yoki aniq maqsadli qarz berilayotganda ipoteka shartnomasida majburiyatni:

• qurilishi tugallanmagan ob’ekt;
• ipotekaga qo‘yuvchi kelgusida oladigan mol-mulk;
• kelgusida yuzaga keladigan mulkiy huquqlar bilan ta’minlash nazarda tutilishi mumkin.

Bunda ipoteka predmetiga bo‘lgan huquq belgilangan tartibda davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan bo‘lishi, er uchastkasiga bo‘lgan huquq va ob’ektning huquqiy holati hujjatlar bilan tasdiqlanishi kerak.

Qonunning 63-moddasi har qanday qurilishi tugallanmagan binoni avtomatik ravishda garovga qo‘yish huquqini bermaydi. Bankning roziligi, ob’ektning davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligi va ipoteka shartnomasi talablari bajarilishi shart.

Savol: Tashkilotning kichik tadbirkorlik sub’ekti ekanligi qanday aniqlanadi?

Javob: «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida»gi Qonunga muvofiq, kichik tadbirkorlik sub’ektlariga yakka tartibdagi tadbirkorlar, mikrofirmalar va kichik korxonalar kiradi.

Mikrofirmalar uchun xodimlarning o‘rtacha yillik soni:

• ishlab chiqarish tarmoqlarida — 20 nafargacha;
• xizmat ko‘rsatish va ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa tarmoqlarda — 10 nafargacha;
• ulgurji va chakana savdo hamda umumiy ovqatlanish sohasida — 5 nafargacha bo‘lishi kerak.

Kichik korxonalar uchun eng yuqori ko‘rsatkich faoliyat sohasiga qarab:

• engil, oziq-ovqat va qurilish materiallari sanoatida — 200 nafargacha;
• metallga ishlov berish, asbobsozlik, yog‘ochsozlik va mebelь sanoatida — 100 nafargacha;
• mashinasozlik, metallurgiya, yoqilg‘i-energetika, kimyo, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini etishtirish va qayta ishlash hamda qurilishda — 50 nafargacha;
• fan, transport, aloqa, xizmatlar, savdo, umumiy ovqatlanish va boshqa noishlab chiqarish sohalarida — 25 nafargacha etib belgilangan.

Xodimlarni hisoblashda o‘rindoshlik, pudrat va boshqa fuqarolik-huquqiy shartnomalar asosida jalb qilingan shaxslar, shuningdek filial va vakolatxonalarda ishlovchilar ham inobatga olinadi.

Ayrim kredit, subsidiya va davlat dasturlarida ishtirokchilarni saralash uchun xodimlar sonidan tashqari yillik tushum, faoliyat muddati yoki boshqa maxsus mezonlar belgilanishi mumkin.