Bozor iqtisodiyoti, mulk va raqobatning konstitutsiyaviy kafolatlari

Bozor iqtisodiyotining konstitutsiyaviy asosi

Davlat inson farovonligi va jamiyatning barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun qonuniylik, ijtimoiy adolat va birdamlik printsiplari asosida faoliyat yuritadi.

Shu bilan birga, davlat:

bozor munosabatlarini rivojlantiradi;
halol raqobat uchun sharoit yaratadi;
barcha mulk shakllarining tengligi va huquqiy himoyasini kafolatlaydi.

Bozor iqtisodiyoti — tovarlar, xizmatlar va resurslar harakati talab, taklif va raqobat asosida shakllanadigan iqtisodiy tizim.

Mulk shakllari teng himoya qilinadimi?

Davlat, xususiy va boshqa mulk shakllari teng huquqli bo‘lib, qonun bilan himoya qilinadi.

Mulkdor:

mol-mulkka egalik qilish;
undan foydalanish;
uni sotish, ijaraga berish yoki boshqa tarzda tasarruf etish huquqiga ega.

Hech kim sud qarorisiz va qonunga zid ravishda mol-mulkidan mahrum etilishi mumkin emas. Jamoat ehtiyojlari uchun mulkni olib qo‘yish qonunda belgilangan hollarda oldindan va teng qiymatda tovon to‘lash sharti bilan amalga oshiriladi.

Tadbirkorlik erkinligi nimani anglatadi?

Tadbirkor qonunchilikka muvofiq:

taqiqlanmagan har qanday faoliyat bilan shug‘ullanish;
faoliyat yo‘nalishini mustaqil tanlash;
shartnomalar tuzish;
mol-mulk va daromadini tasarruf etish;
tashqi iqtisodiy faoliyatda ishtirok etish huquqiga ega.

Litsenziya, ruxsatnoma yoki xabardor qilish tartibi belgilangan faoliyatlar tegishli talablarga rioya etilgan holda amalga oshiriladi.

Halol raqobat qanday himoya qilinadi?

Halol raqobat — tadbirkorlarning qonunga muvofiq, teng shartlarda va iste’molchini chalg‘itmagan holda raqobatlashishi.

Quyidagilarga yo‘l qo‘yilmaydi:

raqobatni cheklovchi kelishuvlar;
bozordagi ustun mavqeni suiiste’mol qilish;
insofsiz raqobat;
savdolashuvlarda raqobatni sun’iy cheklash;
davlat organlarining ayrim tadbirkorlarga asossiz afzallik berishi.

Raqobat to‘g‘risidagi yangi Qonun 2023-yil 4-oktabrdan kuchga kirgan.

Yagona iqtisodiy makon nimani anglatadi?

O‘zbekiston hududida:

tovarlar;
xizmatlar;
mehnat resurslari;
moliyaviy mablag‘larning erkin harakatlanishi kafolatlanadi.

Qonunda nazarda tutilmagan mahalliy to‘siqlar, asossiz ruxsat talablari yoki hududlararo savdoni cheklashga yo‘l qo‘yilmasligi kerak.

Qonunchilikda belgilangan sanitariya, xavfsizlik, soliq, bojxona va litsenziya talablari bundan mustasno.

Er xususiy mulk bo‘lishi mumkinmi?

Er qonunda belgilangan shartlar va tartibda xususiy mulk bo‘lishi mumkin.

Erdan foydalanish:

uning umummilliy boylik sifatida muhofaza qilinishini;
oqilona foydalanishni;
ekologik talablarga rioya etishni;
boshqa shaxslar huquqlarini buzmaslikni ta’minlashi kerak.

Huquqlar qanday himoya qilinadi?

Tadbirkor yoki mulkdor davlat organi, monopol korxona yoki boshqa shaxsning qonunga zid qarori va harakatidan norozi bo‘lsa:

yuqori turuvchi organga;
raqobat sohasidagi vakolatli organga;
Biznes-ombudsmanga;
prokuraturaga;
iqtisodiy yoki ma’muriy sudga murojaat qilishi mumkin.

Qonunga xilof qaror yoki harakat natijasida etkazilgan zararni qoplash talab qilinishi mumkin.