Jamoatchilik nazorati davlat organlari va muassasalari faoliyati ustidan jamoatchilik tomonidan qonunchilikda belgilangan shakllarda amalga oshiriladigan nazoratdir.
Uning maqsadi davlat organlari faoliyatida jamoatchilik manfaati va fikrining hisobga olinishi, qonunchilik talablariga rioya qilinishi va jamiyat uchun ahamiyatli vazifalarning bajarilishiga ko‘maklashishdan iborat.
Jamoatchilik nazorati sub’ektlari:
— O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari;
— fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari;
— qonunchilikda belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tgan nodavlat notijorat tashkilotlari;
— ommaviy axborot vositalari hisoblanadi.
Jamoatchilik nazorati jamoatchilik kengashlari, komissiyalari va boshqa jamoatchilik tashkiliy tuzilmalari orqali ham amalga oshirilishi mumkin.
Davlat organlarining, jumladan:
— qabul qilinayotgan normativ-huquqiy hujjatlar va qarorlarda jamoatchilik manfaatlari va fikrini hisobga olishi;
— fuqarolar va yuridik shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga oid qonunchilikni bajarishi;
— ijtimoiy va jamoatchilik manfaatlariga daxldor vazifalarni amalga oshirishi;
— davlat xizmatlarini ko‘rsatishi;
— ijtimoiy sheriklik doirasidagi bitimlar, loyihalar va dasturlarni bajarishi jamoatchilik nazorati ob’ekti bo‘lishi mumkin.
Jamoatchilik nazorati:
— davlat organlariga murojaatlar va so‘rovlar yuborish;
— davlat organlarining ochiq hay’at majlislarida ishtirok etish;
— jamoatchilik muhokamasi;
— jamoatchilik eshituvi;
— jamoatchilik monitoringi;
— jamoatchilik ekspertizasi;
— jamoatchilik fikrini o‘rganish;
— fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari tomonidan davlat organlari mansabdor shaxslarining hisobot va axborotlarini eshitish shakllarida amalga oshiriladi.
Qonunchilikda boshqa shakllar ham nazarda tutilishi mumkin.
Jamoatchilik nazorati barcha davlat faoliyatiga bir xil tartibda tatbiq etilmaydi.
Saylov va referendumlar, mudofaa, jamoat xavfsizligi va huquq-tartibot, tezkor-qidiruv faoliyati, surishtiruv, dastlabki tergov, sud ishlarini yuritish va jazolarni ijro etish sohalaridagi jamoatchilik nazorati maxsus qonunchilik asosida amalga oshiriladi.
Shuningdek, jamoatchilik nazoratini amalga oshirish chog‘ida:
— fuqarolarning sha’ni va qadr-qimmatini kamsitish;
— shaxsiy hayotiga aralashish;
— tarqatilishi qonun bilan cheklangan axborotni oshkor qilish mumkin emas.
Jamoatchilik nazorati natijasi bo‘yicha:
— bayonnoma;
— xulosa;
— ma’lumotnoma;
— qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa yakuniy hujjat tayyorlanishi mumkin.
Yakuniy hujjat axborot va tavsiya xususiyatiga ega.
Biroq undagi axborot, taklif va tavsiyalar davlat organi tomonidan majburiy tartibda ko‘rib chiqilishi va ular yuzasidan qonuniy qaror qabul qilinishi shart.
Eslatma: jamoatchilik nazorati xulosasidagi tavsiya davlat organi uchun avtomatik majburiy qaror emas. Lekin davlat organi uni ko‘rmay qoldirishga haqli emas — u majburiy tartibda ko‘rib chiqilishi kerak.