Jinoyatchilikning oldini olish va jinoiy odil sudlov sohasida xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikni bartaraf etish bo‘yicha yangilangan namunaviy strategiyalar va amaliy choralar

Hujjatning maqsadi va maqomi

Jinoyatchilikning oldini olish va jinoiy odil sudlov sohasida xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikni bartaraf etish bo‘yicha yangilangan namunaviy strategiyalar va amaliy choralar BMT Bosh Assambleyasining 65/228-son rezolyutsiyasi bilan qabul qilingan.

Ushbu hujjat davlatlarga xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish, uni aniqlash, barvaqt to‘xtatish, aybdorlarni javobgarlikka tortish va jabrlanuvchilarni himoya qilish bo‘yicha tavsiyalar beradi.

Namunaviy strategiyalar xalqaro shartnoma emas va fuqarolar uchun bevosita huquq yoki majburiyatlarni belgilamaydi. Ular davlatlar uchun qonunchilik, huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyati va jabrlanuvchilarga yordam ko‘rsatish tizimini takomillashtirishga qaratilgan xalqaro standart hisoblanadi.

Muhim: urf-odat, an’ana, diniy qarash, «oila sha’ni» yoki jabrlanuvchining xatti-harakatlari xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikni oqlash uchun asos bo‘la olmaydi.

Jinoyatchilikning oldini olish va javobgarlik

Davlatlarga zo‘ravonlikning barcha shakllarini qonunchilikda aniq belgilash, qilmishning og‘irligiga mos javobgarlik choralarini nazarda tutish hamda ishni ko‘rib chiqishda jabrlanuvchining xavfsizligini ustuvor hisoblash tavsiya etiladi.

Huquqni muhofaza qiluvchi organlar:

zo‘ravonlik haqidagi xabarlarni tezkor ro‘yxatga olishi va tekshirishi;
takroriy zo‘ravonlik xavfini baholashi;
jabrlanuvchi va uning farzandlari xavfsizligini ta’minlashi;
dalillarni to‘plash mas’uliyatini faqat jabrlanuvchining zimmasiga yuklamasligi;
jabrlanuvchini ayblashga yoki qayta ruhiy jarohat etkazishga yo‘l qo‘ymasligi kerak.

Oilaviy yoki maishiy munosabatlar mavjudligi zo‘ravonlik holatini «shaxsiy masala» sifatida baholashga asos bo‘lmaydi.

Jabrlanuvchilarni himoya qilish

Jabrlanuvchilarga maxfiylik, xavfsiz joy, tibbiy va psixologik yordam, ijtimoiy xizmatlar, huquqiy maslahat va sudda himoyalanish imkoniyati ta’minlanishi lozim.

O‘zbekistonda «Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida»gi Qonun jabrlanuvchining vakolatli organlarga yoki sudga murojaat qilish, bepul huquqiy, ijtimoiy, psixologik va tibbiy yordam olish hamda himoya orderi berilishini talab qilish huquqlarini belgilaydi.

Himoya orderi zo‘ravonlik sodir etgan yoki uni sodir etish xavfini tug‘dirayotgan shaxsga nisbatan muayyan cheklovlar o‘rnatish imkonini beradi. Zarur hollarda uning amal qilish muddati qonunda belgilangan tartibda sud tomonidan uzaytirilishi mumkin.

Milliy qonunchilikdagi javobgarlik

2023-yil 11 apreldagi O‘RQ-829-son Qonun bilan xotin-qizlar va bolalar huquqlarini himoya qilish choralari kuchaytirildi. Jumladan, oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik uchun ma’muriy va jinoiy javobgarlik belgilandi, shahvoniy shilqimlik va boshqa huquqbuzarliklarga nisbatan huquqiy choralar takomillashtirildi.

Zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxsning murojaat qilmaganligi yoki avval murojaatini qaytarib olganligi yangi xavf haqidagi xabarni tekshirmaslik uchun avtomatik asos bo‘lmaydi.

Tizimli hamkorlik va profilaktika

Zo‘ravonlikka qarshi kurashish ichki ishlar organlari bilangina cheklanmaydi. Sudlar, prokuratura, sog‘liqni saqlash va ta’lim muassasalari, ijtimoiy xizmatlar, mahalliy organlar hamda nodavlat tashkilotlar o‘zaro hamkorlik qilishi zarur.

Profilaktika choralari gender stereotiplarini kamaytirish, aholining huquqiy savodxonligini oshirish, mutaxassislarni tayyorlash, ishonchli statistika yuritish va xavf guruhlari bilan manzilli ishlashni qamrab oladi.