Kalьkulyatorlar nima uchun kerak?

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining moliyaviy savodxonlik bo‘yicha Finlit.uz saytida depozit va kredit bo‘yicha onlayn kalьkulyatorlar mavjud.

Kredit kalьkulyatori turli kredit takliflarini solishtirish, taxminiy oylik to‘lovni va to‘lovlar jadvalini ko‘rishga yordam beradi. Finlit.uz kalьkulyator hisob-kitoblari axborot xususiyatiga ega ekanini va muayyan bankning yakuniy hisob-kitobidan farq qilishi mumkinligini alohida ta’kidlaydi.

Depozit va kredit kalьkulyatorlaridan foydalanish

Kredit kalьkulyatorida nimalarga e’tibor berish kerak?

Kreditni hisoblashda, odatda:

• kredit summasi;
• kredit muddati;
• yillik foiz stavkasi;
• to‘lov usuli;
• boshqa shartlar kiritiladi.

Natijada oylik to‘lov va kreditni qaytarish bo‘yicha taxminiy hisob-kitob olinadi. Bir nechta bank taklifini solishtirganda faqat «yillik foiz»ga emas, kredit bilan bog‘liq barcha xarajatlarga e’tibor berish kerak.

Annuitet va differentsial to‘lovning farqi nimada?

Annuitet to‘lovi — kredit bo‘yicha asosiy qarz va foizlarni qamrab oluvchi, odatda har oy bir xil miqdorda amalga oshiriladigan to‘lov.

Bunda dastlabki oylarda to‘lovning kattaroq qismi foizlarni qoplashga, keyinchalik esa asosiy qarzni so‘ndirishga yo‘nalishi mumkin.

Differentsial to‘lov — asosiy qarz teng qismlarga bo‘linadigan, foiz esa qolgan qarzga hisoblanadigan to‘lov usuli.

Bunda dastlabki oylarda to‘lov ko‘proq bo‘lib, qarz kamaygani sari oylik to‘lov ham pasayib boradi.

Kalьkulyator ushbu usullarni solishtirib, qaysi variantda oylik moliyaviy yuk qanday bo‘lishini oldindan ko‘rishga yordam beradi.

Kreditning to‘liq qiymati nima?

Kreditning to‘liq qiymati (KTQ) — kredit olish bilan bog‘liq to‘lovlarni hisobga olgan holda aniqlanadigan haqqoniy, yillik va samarali foiz stavkasi.

Bank qarz oluvchi bilan kredit shartnomasi tuzganda KTQni hisoblashi shart. 2025-yil 15-oktabrdan uni hisoblash tartibi yangilangan bo‘lib, kredit bilan bog‘liq to‘lovlarni yanada to‘liq hisobga olish talablari belgilangan.

Shu sabab ikki kreditdan birining oddiy foiz stavkasi pastroq bo‘lishi har doim ham u amalda arzonroq degani emas. Komissiya, sug‘urta va kredit olish bilan bevosita bog‘liq boshqa xarajatlar bo‘lsa, ular umumiy xarajatga ta’sir qilishi mumkin.

Kredit tanlayotganda KTQ ko‘rsatkichini ham solishtirish maqsadga muvofiq.

Depozit kalьkulyatori nimani hisoblaydi?

Depozit kalьkulyatori omonatga qo‘yiladigan mablag‘, foiz stavkasi va muddat asosida:

• omonatdan olinadigan taxminiy daromadni;
• muddat oxiridagi umumiy mablag‘ni;
• omonat shartlariga qarab foizlar natijasini oldindan baholashga yordam beradi.

Biroq bank omonatini tanlashda faqat yuqori foiz stavkasiga qarash etarli emas. Shartnomada:

• foizni hisoblash tartibi;
• foizni to‘lash davriyligi;
• omonatni to‘ldirish mumkinligi;
• mablag‘ni qisman echish imkoniyati;
• muddatidan oldin yopilganda foiz nima bo‘lishi;
• omonatni avtomatik uzaytirish shartlari ham tekshirilishi kerak.

Omonatlar qancha miqdorgacha kafolatlanadi?

Amaldagi qonunga ko‘ra, kafolatlash hodisasi yuz berganda bir bankda bir omonatchiga:

• omonat qoldig‘i 200 mln so‘m yoki undan kam bo‘lsa — to‘liq miqdorda;
• omonat qoldig‘i 200 mln so‘mdan ortiq bo‘lsa — 200 mln so‘m kompensatsiya to‘lanadi. Bir bankda bir nechta kafolatlanadigan omonat mavjud bo‘lsa, umumiy kompensatsiya ham, qonundagi alohida istisnolardan tashqari, shu limit doirasida hisoblanadi.

Biroq 2025-yil 19-fevralgacha qo‘yilgan ayrim omonatlar uchun o‘tish qoidalari mavjud. Yangi 200 mln so‘mlik limit Qonun kuchga kirgunga qadar qo‘yilgan fuqarolar omonatlariga umumiy tarzda tatbiq etilmaydi, qonunda ko‘rsatilgan ayrim holatlar bundan mustasno.

Kafolatlangan omonat bo‘yicha kompensatsiya qachon beriladi?

2026-yildagi amaldagi tartibga ko‘ra, kafolatlash hodisasi yuz berganda Omonatlarni kafolatlash agentligi tugatilayotgan bank omonatchilarining kamida to‘rtdan uch qismiga kompensatsiya olish imkoniyatini 15 ish kuni ichida ta’minlashi kerak. 2027-yil 1 yanvardan bu muddat 7 ish kuniga qisqaradi.

Bu qoida bank oddiy tartibda ishlayotgan paytda omonatni echib olish muddati emas, balki kafolatlash hodisasi yuz bergan holatdagi kompensatsiya tizimiga tegishli.

Eslatma: kreditda faqat reklamadagi foiz stavkasiga emas, KTQ va shartnoma bo‘yicha barcha to‘lovlarga qarang. Depozitda esa hisoblangan daromad bilan birga muddatidan oldin echish shartlari va omonatning kafolatlanishi haqidagi ma’lumotlarni ham tekshiring.